Mỗi luồng tự động mới nên chạy qua một bộ dữ liệu giả gồm ca bình thường, ca thiếu thông tin và ca kỳ quặc trước khi nhận một dòng dữ liệu thật nào. Mục đích không phải để chứng minh luồng chạy được, vì luồng mới dựng gần như luôn chạy được với ví dụ mà chính người dựng nghĩ ra. Mục đích là tìm ra nó gãy ở đâu khi gặp thứ không giống ví dụ đó.
Không thử thì vẫn sẽ có người thử, chỉ là người đó là khách hàng: họ nhận thư chào với ô tên trống, nhận hai tin nhắc lịch, hoặc không nhận gì cả. Bài này hướng dẫn cách thử gọn cho người không làm kỹ thuật, dùng những gì sẵn có: một bảng tính phụ, một hộp thư nội bộ, vài dòng dữ liệu tự bịa.
Vì sao không thử bằng dữ liệu thật của khách
Cách nhanh nhất có vẻ là chọn vài khách thật trong danh sách rồi bấm chạy. Cách này có ba vấn đề. Thứ nhất, luồng có bước gửi ra ngoài sẽ gửi thật cho khách, và một thư thử viết dở hay một lời nhắc sai giờ đến tay khách là chuyện khó rút lại. Thứ hai, dữ liệu khách thật bị sao chép thêm vào những nơi không cần thiết: bảng thử, lịch sử lượt chạy, bước AI ở giữa. Mỗi bản sao thêm là một chỗ có thể lộ.
Thứ ba, ít người để ý: dữ liệu thật mà bạn chọn thường là dữ liệu đẹp. Bạn sẽ chọn khách điền đủ thông tin, tên không dấu lạ, địa chỉ thư rõ ràng. Những ca gây lỗi lại nằm ở phần còn lại mà bạn không chọn. Dữ liệu giả cho phép bạn chủ động tạo ra ca xấu, thay vì chờ chúng xuất hiện.
Nguyên tắc chung khi thử luồng có dữ liệu cá nhân là quyền tối thiểu và dữ liệu tối thiểu: chỗ thử không cần đọc danh sách khách thật, nên đừng cấp quyền cho nó đọc. Nếu bắt buộc phải thử trên dữ liệu thật vì lý do kỹ thuật, hãy làm bản sao đã thay tên, số điện thoại, địa chỉ bằng giá trị giả, và xoá bản sao khi thử xong.
Dựng chỗ thử tách khỏi chỗ chạy thật
Không cần môi trường kỹ thuật phức tạp. Với luồng không viết mã, chỗ thử thường gồm vài thứ đơn giản sau:
- Một bản sao của biểu mẫu hoặc trang nhập liệu, đặt tên có chữ THỬ ở đầu để không ai nhầm gửi cho khách.
- Một bảng tính thử có đúng các cột như bảng thật, cùng tên cột, cùng thứ tự. Sao chép cấu trúc chứ không sao chép dữ liệu.
- Một hoặc hai hộp thư nội bộ làm người nhận thay cho khách, tốt nhất là hộp thư dùng riêng cho việc thử để không lẫn thư công việc.
- Một nhóm nhắn tin thử chỉ có người dựng luồng, thay cho nhóm nhân viên thật.
- Một bản sao của luồng trỏ vào các chỗ thử trên. Nhiều công cụ cho phép nhân bản luồng; nếu không, ghi rõ trên giấy các bước đã đổi đích để đổi lại sau.
- Một danh sách kiểm: luồng thật đang trỏ vào đâu, luồng thử đang trỏ vào đâu. Lỗi kinh điển là quên đổi lại một bước và luồng thật vẫn ghi vào bảng thử.
Chi phí của chỗ thử thường ở mức miễn phí hoặc rất thấp, nhưng lượt chạy thử có thể bị tính vào hạn mức của gói công cụ đang dùng. Với gói giới hạn theo lượt, nên thử theo đợt có chủ đích thay vì bấm chạy lặp đi lặp lại.
Bộ ca thử tối thiểu cho một luồng nhận đăng ký
Một bộ ca thử tốt không cần nhiều dòng, chỉ cần mỗi dòng thử một điều khác nhau. Dưới đây là ví dụ giả định cho luồng nhận đăng ký qua biểu mẫu, ghi vào bảng và gửi thư xác nhận.
| Ca thử | Dữ liệu giả | Kết quả mong đợi |
|---|---|---|
| Bình thường | Đủ mọi ô, tên có dấu tiếng Việt, địa chỉ thư hợp lệ | Dòng mới đủ cột, thư xác nhận đúng tên, đúng giờ |
| Thiếu ô không bắt buộc | Bỏ trống số điện thoại, ghi chú | Luồng vẫn chạy, thư không có chỗ trống lộ liễu |
| Tên dài, ký tự lạ | Tên bốn chữ có dấu, có dấu nháy, có biểu tượng cảm xúc | Tên hiển thị đúng trong thư, không vỡ chữ |
| Địa chỉ thư sai | Thừa dấu cách, thiếu phần đuôi | Luồng ghi nhận và báo cho người phụ trách, không lặng lẽ bỏ |
| Đăng ký trùng | Cùng người gửi biểu mẫu hai lần liên tiếp | Biết rõ luồng xử lý thế nào: hai dòng hay một |
| Ngày giờ ở mép | Đăng ký lúc gần nửa đêm, ngày cuối tháng | Ngày ghi trong bảng và trong thư khớp nhau, đúng múi giờ |
Ca "đăng ký trùng" không nhất thiết phải có đáp án là gộp. Điều quan trọng là bạn biết luồng sẽ làm gì và đã chấp nhận điều đó, thay vì phát hiện sau ba tháng rằng danh sách có một phần năm là dòng trùng.
Những ca biên hay bị quên
Dữ liệu tiếng Việt có dấu. Một số bước chuyển đổi hoặc ứng dụng đích cũ có thể làm vỡ chữ có dấu thành ký tự lạ. Luôn có ít nhất một ca tên đầy đủ dấu, kể cả chữ hiếm như chữ ỹ hay chữ ỡ.
Số tiền và số lượng. Viết số tiền có dấu chấm hàng nghìn, có chữ "đ", có số không ở đầu. Xem bước tính tổng hay bước so sánh có đọc đúng không. Đây là chỗ một đơn hàng nhỏ có thể bị hiểu thành con số rất lớn.
Thời gian và múi giờ. Nhiều công cụ đặt mặc định múi giờ quốc tế. Lịch hẹn mười giờ sáng có thể thành ba giờ sáng trong thư nhắc. Thử một ca gần nửa đêm để thấy rõ ngày có bị nhảy không.
Tệp đính kèm. Tệp ảnh chụp điện thoại dung lượng lớn, tệp có tên tiếng Việt, tệp có định dạng lạ. Luồng có thể lưu được tệp nhỏ nhưng lỗi với tệp lớn hơn giới hạn.
Khối lượng dồn. Gửi liên tiếp mười bản ghi trong một phút để xem luồng có xử lý đủ không, có bị giới hạn số yêu cầu không. Ngày chạy chương trình khuyến mãi, luồng nhận đơn sẽ gặp đúng tình huống này.
Quy trình thử gọn trong một buổi
Với luồng ba đến năm bước, toàn bộ việc thử có thể xong trong khoảng một buổi chiều nếu làm theo thứ tự:
- Viết ra kết quả mong đợi cho từng ca thử trước khi chạy. Không viết trước thì rất dễ nhìn kết quả rồi tự thuyết phục rằng như vậy là đúng.
- Chạy ca bình thường trước. Nếu ca này sai thì dừng, sửa xong mới thử tiếp.
- Chạy lần lượt từng ca còn lại, mỗi lần một ca, xem kết quả ở cả lịch sử lượt chạy lẫn ứng dụng đích.
- Ghi bên cạnh mỗi ca: đạt, không đạt, hoặc đạt nhưng cần lưu ý.
- Sửa các ca không đạt, rồi chạy lại toàn bộ bộ ca thử chứ không chỉ ca vừa sửa. Sửa chỗ này có thể làm hỏng chỗ khác.
- Đổi đích của luồng từ chỗ thử sang chỗ thật, kiểm lại danh sách đích từng bước một lần nữa.
- Bật luồng thật, theo dõi những lượt chạy đầu tiên, giữ bộ ca thử để dùng lại mỗi khi sửa luồng.
Có thể nhờ chatbot gợi ý thêm ca biên. Câu lệnh mẫu: "Luồng nhận đăng ký học thử gồm biểu mẫu có các trường họ tên, ngày sinh của học viên, địa chỉ thư phụ huynh, khung giờ chọn học; sau đó ghi vào bảng tính và gửi thư xác nhận. Hãy liệt kê các dữ liệu bất thường mà người điền thật có thể nhập vào, kèm cách mỗi loại có thể làm luồng chạy sai." Danh sách trả về chỉ là gợi ý; bạn vẫn tự quyết ca nào đáng thử.
Thử các nhánh rẽ và điều kiện, không chỉ đường thẳng
Luồng có điều kiện, kiểu "nếu đơn trên một mức tiền thì báo quản lý, còn lại thì báo nhân viên đóng gói", thực chất là hai luồng chạy chung một cửa. Lỗi hay nằm ở nhánh ít được đi qua, vì khi thử, người dựng thường chỉ chạy một ca rồi thấy đúng là dừng. Với mỗi điều kiện, cần ít nhất một ca đi vào mỗi nhánh, và một ca nằm đúng ở ngưỡng.
Ca ở ngưỡng đặc biệt đáng thử. Ví dụ giả định: điều kiện viết "lớn hơn năm triệu" trong khi ý của chủ cửa hàng là "từ năm triệu trở lên". Đơn đúng năm triệu sẽ đi nhầm nhánh, và lỗi này chỉ lộ ra khi có khách mua đúng con số đó. Viết ra bằng lời điều kiện mong muốn, rồi so với cách luồng đang hiểu, là cách phát hiện nhanh nhất.
Cũng cần thử ca không khớp nhánh nào. Nếu luồng có ba nhánh cho ba loại sản phẩm, điều gì xảy ra khi khách đặt một sản phẩm mới chưa thuộc loại nào? Câu trả lời đúng thường là có một nhánh mặc định báo cho người phụ trách, thay vì để bản ghi rơi vào khoảng trống không ai thấy. Đơn hàng biến mất lặng lẽ là loại lỗi tốn kém nhất, vì bạn chỉ biết khi khách gọi hỏi.
Giữ bộ ca thử cho những lần sửa sau
Bộ ca thử không phải dùng một lần rồi bỏ. Mỗi khi luồng được sửa, dù chỉ đổi một câu trong thư, chạy lại cả bộ ca thử là cách rẻ nhất để chắc rằng không có gì khác bị vỡ theo. Lưu bộ ca thử ở cùng chỗ với tài liệu mô tả luồng, đặt tên rõ ràng để người tiếp quản tìm được.
Mỗi khi luồng gặp lỗi thật trong vận hành, sau khi sửa xong, thêm chính ca gây lỗi đó vào bộ ca thử dưới dạng dữ liệu giả. Theo thời gian, bộ ca thử phản ánh đúng những gì dữ liệu thật đã ném vào luồng, và trở thành tài sản đáng giá hơn bất kỳ danh sách lý thuyết nào.
Cuối cùng, dọn dẹp sau khi thử. Xoá các dòng giả khỏi bảng thử nếu bảng đó còn dùng lại, tắt luồng thử để không vô tình chạy và tốn lượt, thu hồi quyền của chỗ thử nếu nó từng được cấp quyền đọc gì đó ở chỗ thật. Một luồng thử bị bỏ quên vẫn bật là nguồn gây nhầm lẫn rất phổ biến, nhất là khi nó có tên gần giống luồng thật.
Câu hỏi thường gặp
Có cần thử luồng tự động nếu nó chỉ có hai bước đơn giản không?
Vẫn nên thử, ít nhất với ca bình thường, ca thiếu thông tin và ca tên có dấu tiếng Việt. Luồng hai bước vẫn có thể gửi thư với ô tên trống hoặc ghi sai múi giờ, và khách là người nhận hậu quả trực tiếp.
Dùng dữ liệu khách thật để thử có sao không?
Không nên, vì luồng có thể gửi thật cho khách và dữ liệu bị sao chép thêm vào bảng thử, lịch sử lượt chạy. Nếu buộc phải dùng, hãy làm bản sao đã thay tên, số điện thoại, địa chỉ bằng giá trị giả và xoá khi thử xong.
Chạy thử có bị tính vào số lượt chạy của gói công cụ không?
Thường là có, tuỳ công cụ và tuỳ gói, nên hãy kiểm điều khoản của phiên bản bạn đang dùng. Với gói giới hạn theo lượt, nên chuẩn bị sẵn bộ ca thử rồi chạy theo đợt thay vì bấm chạy lặp đi lặp lại.
Bao nhiêu ca thử là đủ?
Với luồng nhỏ, khoảng năm đến tám ca là đủ nếu mỗi ca thử một điều khác nhau: bình thường, thiếu ô, ký tự lạ, dữ liệu sai, trùng lặp, thời gian ở mép ngày. Số lượng không quan trọng bằng độ đa dạng.
Sửa xong một lỗi có cần chạy lại toàn bộ ca thử không?
Có. Sửa một chỗ trong luồng có thể làm hỏng chỗ khác mà bạn không ngờ tới. Chạy lại cả bộ ca thử là cách rẻ nhất để chắc rằng mọi ca từng đạt vẫn còn đạt sau khi sửa.
Làm sao tránh luồng thật vô tình ghi vào bảng thử?
Đặt tên mọi thứ dùng để thử có chữ THỬ ở đầu, giữ danh sách kiểm đích từng bước của luồng thật và luồng thử, và kiểm lại danh sách đó ngay trước khi bật luồng thật. Sau khi thử xong, tắt hẳn luồng thử.